ऋषिपञ्चमी: तीजको समापन, आत्मशुद्धि र परम्पराको नयाँ क्षितिज

​सनातन संस्कृतिमा हरितालिका तीजलाई केवल नाचगान र उत्सवको रूपमा मात्र होइन, आध्यात्मिक अनुशासनको रूपमा पनि लिइन्छ। भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन निराहार व्रत बसेर सुरु हुने तीजको त्रिदिवसीय पावन पर्व भाद्र शुक्ल पञ्चमीका दिन 'ऋषिपञ्चमी' पूजासँगै सम्पन्न हुन्छ। सन् २०२६ को तीज र ऋषिपञ्चमीको सन्दर्भमा यो पर्वले धार्मिक आस्थासँगै आधुनिक चेतना र सांस्कृतिक रूपान्तरणको नयाँ आयाम पनि बोकेको छ।

​ऋषिपञ्चमीको धार्मिक तथा पौराणिक महत्त्व

​ऋषिपञ्चमी मुख्यतः वैदिक कालका महान् ज्ञानका प्रतीक ‘सप्तऋषि’ (कश्यप, अत्रि, भरद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र वशिष्ठ) को पूजा-आराधना गरिने दिन हो।

• ​आध्यात्मिक शुद्धि: जान-अन्जानमा भएका गल्ती, रजस्वलाका क्रममा हुन पुगेका असौच वा शारीरिक तथा मानसिक अशुद्धिको प्रायश्चित्त गर्दै आत्मशुद्धिका लागि यो व्रत बसिन्छ।
• ​प्रकृतिको नजिक: यस दिन महिलाहरूले ३६५ वटा दतिवन (उमार्ग) ले दाँत माझ्ने, रातो माटो, गोबर र खरानी प्रयोग गरी ३६५ पटक स्नान गर्ने परम्परा छ, जसले मानव शरीरलाई प्रकृतिका तत्त्वहरूसँग जोड्छ।

​संस्कृति र स्वास्थ्यको संगम

​परम्परागत दृष्टिकोणबाट हेर्दा दतिवन र प्राकृतिक वस्तुको प्रयोगले दन्त स्वास्थ्य र छालाको शुद्धीकरणमा मद्दत पुर्‍याउँछ। वैदिक परम्पराले सरसफाइ र स्वास्थ्यलाई धर्मको अभिन्न अङ्ग मान्दै आएको तथ्य ऋषिपञ्चमीका विधिहरूले स्पष्ट पार्छन्।

​समयसँगै बदलिँदो दृष्टिकोण: अन्धविश्वास कि चेतना?

​पछिल्ला वर्षहरूमा ऋषिपञ्चमीलाई हेर्ने सामाजिक दृष्टिकोणमा परिमार्जन आएको छ। विगतमा रजस्वलालाई पाप वा श्रापका रूपमा हेरेर गरिने ‘प्रायश्चित्त’ को अवधारणालाई आधुनिक पुस्ताले चुनौती दिँदै आएको छ।

• ​जैविक प्रक्रियाको सम्मान: रजस्वला पाप नभई सृष्टि निरन्तरताको एक प्राकृतिक जैविक प्रक्रिया हो भन्ने चेतना फैलाइँदैछ।
• ​परम्पराको सकारात्मक रूपान्तरण: २०२६ सम्म आइपुग्दा ऋषिपञ्चमीलाई रजस्वलाको पश्चात्तापभन्दा पनि सप्तऋषिहरूको ज्ञानको सम्मान, प्रकृतिको निकटता र आत्म-सन्तुलनको पर्वका रूपमा मनाउने सोच बलियो बनेको छ।

ऋषिपञ्चमीले हामीलाई हाम्रा मौलिक जग र परम्परा बिर्सनु हुँदैन भन्ने सन्देश दिन्छ, तर त्यसभित्रका अन्धविश्वासलाई चिर्दै सकारात्मक र चेतनामूलक ढङ्गले मनाउनु नै आजको आवश्यकता हो। तीजको व्रत र ऋषिपञ्चमीको पूजाले सम्पूर्ण महिलाहरूमा सुख, शान्ति, सुस्वास्थ्य र समृद्धिको सकारात्मक ऊर्जा सञ्चार गरोस्।