आइतवार , आश्विन ११, २०८३
पितृसत्ता, पितृपक्ष र सांस्कृतिक चेतना: सोह्र श्राद्धदेखि बडादसैँसम्मको आध्यात्मिक तथा सामाजिक यात्रा
नेपाली समाज र सनातन हिन्दु धर्ममा संस्कृति, परम्परा र चाडपर्व केवल धर्मपालनाका माध्यम मात्र होइनन्; यी त मानव जीवन, प्रकृति, र पूर्वजहरूबिचको अभिन्न सम्बन्धलाई निरन्तरता दिने बलिया आधार हुन्। वर्षभरि आउने अनेकौँ पर्वहरूमध्ये 'सोह्र श्राद्ध' (पितृ पक्ष) र त्यसलगत्तै भित्रिने 'बडादसैँ' (दुर्गा पक्ष) को आफ्नै विशिष्ट, गम्भीर र उत्सवमय महत्त्व छ। एकातिर पितृहरूप्रति समर्पित शान्त, गम्भीर र भावुक वातावरण हुन्छ भने अर्कातिर शक्ति स्वरूपा देवीको पूजाआजासहित हर्ष र उल्लासको माहोल। यी दुई पर्वहरूको सङ्गमले हाम्रो सामाजिक संरचना, संस्कार र चेतनालाई कसरी दिशानिर्देश गरिरहेको छ भन्ने विषयमा गहिरो विमर्श गर्नु आजको आधुनिक युगमा अति आवश्यक भइसकेको छ।
हामी जो आज अस्तित्वमा छौँ, त्यो हाम्रा पूर्वज वा पितृहरुकै देन हो। हाम्रा रगतका थोपामा, हाम्रा संस्कारमा, र हाम्रा विचारमा हाम्रा पितृहरूको अंश जीवित छ। यही शाश्वत सत्यलाई आत्मसात् गर्दै उहाँहरूप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने विशेष समय नै सोह्र श्राद्ध वा पितृ पक्ष हो।
सनातन परम्परा अनुसार भाद्रपद शुक्ल पूर्णिमादेखि आश्विन कृष्ण औंसीसम्मका १५-१६ दिनहरू पितृका लागि समर्पित मानिन्छन्। यस अवधिमा मानिसहरूले आफ्ना दिवङ्गत मातापिता, हजुरबुबा-हजुरआमा तथा कुल-पितृहरूलाई पिण्डदान, तर्पण र ब्राह्मण भोजन गराएर सम्झने गर्छन्।
पश्चिमा दर्शनमा प्रायः मृत्युलाई भय, शोक र अन्धकारका रूपमा हेरिन्छ। तर पूर्वीय वा सनातन दर्शनमा मृत्युलाई जीवनकै एउटा प्राकृतिक रूपान्तरण मानिन्छ। सोह्र श्राद्धले हामीलाई सिकाउँछ कि देहावसान भइसकेका हाम्रा प्रियजनहरू नष्ट भएका छैनन्, उनीहरू सूक्ष्म रूपमा वा हाम्रा स्मृति र संस्कारमा सधैँ हामीसँगै छन्।
जब मानिसले आफ्ना दिवङ्गत पूर्वजहरूलाई सम्झेर तर्पण दिन्छ, उसले केवल जल अर्पण गरिरहेको हुँदैन, बरु आफ्ना भावना, आदर र समर्पण अर्पण गरिरहेको हुन्छ। यसले मानिसको मनभित्र रहेको अहङ्कार (Ego) लाई शान्त पार्छ। "म जे छु, आफ्ना पूर्वजहरूकै कारण छु" भन्ने भाव जागृत हुनासाथ व्यक्तिमा नम्रता र दयाको विकास हुन्छ।
सोह्र श्राद्ध सकिनेबित्तिकै अर्थात् आश्विन शुक्ल प्रतिपदा (घटस्थापना) का दिनदेखि नेपालीहरूको सबैभन्दा ठूलो पर्व बडादसैँ सुरु हुन्छ। पितृ पक्षको शान्त र गम्भीर वातावरण सकिएलगत्तै समाजमा उल्लास, उमङ्ग र उत्साहको लहर छाउँछ।
यो सांस्कृतिक सङ्क्रमण आफैँमा दर्शनले भरिएको छ:
आजको भौतिकवादी र प्रविधिको युगमा मानिसहरू एकाकी (Isolated) हुँदै गइरहेका छन्। छिटो-छरितो जीवनशैली, व्यस्तता र सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले गर्दा मानिसहरू आफ्ना जरा (Roots) बाट टाढिँदै गएका छन्। यस्तो अवस्थामा सोह्र श्राद्ध र दसैँजस्ता पर्वहरूको महत्त्व झनै बढेर गएको छ।
सोह्र श्राद्धमा पितृ तर्पण गर्दा वा दसैँमा शक्ति पूजा गर्दा हामीले केवल अन्धभक्त भएर विधि पुर्याउनु मात्र पर्याप्त छैन। सनातन धर्मले कर्मलाई प्रधान मानेको छ।
अहिलेका युवा पुस्ताले यी पर्वहरूलाई देखावटी, भड्किलो खर्च वा रूढिवादी परम्पराका रूपमा मात्र हेर्नुहुँदैन।
सोह्र श्राद्ध र बडादसैँ नेपाली संस्कृतिका दुई यस्ता खम्बा हुन्, जसले हामीलाई हाम्रा पूर्वज, हाम्रा वर्तमान र हाम्रा भावी सन्ततिसँग जोड्छन्। पितृहरूप्रतिको श्रद्धाले हामीलाई अनुशासित र कृतज्ञ बनाउँछ भने दसैँको नवदुर्गा पूजाले हामीमा नयाँ ऊर्जा, शक्ति र भाइचाराको सञ्चार गर्छ।
आजको आवश्यकता भनेको यी चाडपर्वहरूभित्र लुकेका अध्यात्म, दर्शन र वैज्ञानिकतालाई बुझ्नु हो। भड्किलोपन, देखावटी र फजुल खर्चलाई त्यागेर मौलिकता, प्रेम, करुणा र सद्भावका साथ सोह्र श्राद्धमा पितृहरूलाई सम्झियौँ र दसैँमा अग्रजहरूबाट आशीर्वाद लिऔँ।
हाम्रा पितृहरूको अमर आत्माले शान्ति पाओस्, उहाँहरूको आशीर्वादले हाम्रो समाजमा सत्य, धर्म र कर्मको ज्योति सधैँ बलिरहोस्। आउँदै गरेको बडादसैँले हामी सबैको जीवनमा सुख, शान्ति र समृद्धि ल्याओस्।
पितृभ्यो नमः! जय महाकाली, जय महालक्ष्मी, जय महासरस्वती!
© 2026 All right reserved to onlinedramnist.com
Design & Developed By
